در ادامه خانم دکتر هما بهمدی، عضو هیأت علمی مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی کشاورزی بیان کردند که در بخش کشاورزی ایران، زمان آن فرا رسیده است که تعریف خود را از «بهره‌وری» اصلاح کنیم. بهره‌وری پدیده‌ای فراتر از افزایش صرفِ میزان تولید است؛ بهره‌وری واقعی یعنی حفظ تولید، کاهش اتلاف و رساندن محصول سالم و قابل مصرف به دست مصرف‌کننده نهایی. ما نمی‌توانیم در شرایطی که بخش قابل‌توجهی از محصول تولیدشده پیش از مصرف از بین می‌رود، تنها با اتکا بر آمارهای رشد تولید، از بهبود عملکرد این بخش سخن بگوییم. امروز، کاهش ضایعات عینی‌ترین، قابل اندازه‌گیری‌ترین و کم‌هزینه‌ترین مسیر برای ارتقای کارایی بخش کشاورزی کشور است. ما باید منطق تصمیم‌گیری خود را از «تولید بیشتر» به منطق «حفظ بهتر» منتقل کنیم.

برآوردهای علمی ما نشان می‌دهد که سالانه حدود ۳۰ درصد از کل تولیدات کشاورزی کشور با درجاتی از تلفات و دورریز مواجه می‌شود. این حجم از اتلاف معادل ۳۵ میلیون تن محصول کشاورزی در سال است. این رقم به تنهایی اثبات می‌کند که مسئله ضایعات در ایران، یک نارسایی محدود، مقطعی یا موضعی نیست.

زیان اقتصادی ناشی از این اتلاف، سالانه حدود ۱۵ میلیارد دلار برآورد می‌شود که ضربه‌ای سنگین به کارایی و بازدهی واقعی اقتصاد ملی است. اما عمق فاجعه در بخش منابع پنهان است؛ ضایعات محصولات کشاورزی صرفاً از بین رفتن یک کالای فیزیکی نیست، بلکه به معنای نابودی تمام آب، انرژی و سرمایه عمومی است که پای تولید آن صرف شده است.

• بحران آب مجازی: آب مصرف‌شده برای تولید این ۳۵ میلیون تن محصول از دست رفته، معادل حدود یک‌چهارم کل آب مصرفی بخش کشاورزی (برابر با ۱۳.۷ میلیارد مترمکعب آب مجازی در سال) است. این حجم عظیم از هدررفت، یعنی دورریز غذا مستقیماً مساوی با تخلیه پنهان سدها و دریاچه‌های پرآب ایران است.
• تلفات تغذیه‌ای: این اتلاف در مسیر مزرعه تا سفره، باعث نابودی ظرفیت غذایی مورد نیاز برای ۱۵ میلیون نفر در سال می‌شود.
• تمرکز بحران: نکته کلیدی اینجاست که ۹۰ درصد این ضایعات سنگین، تنها مربوط به ۲۰ تا ۲۲ محصول عمده از جمله گندم، گوجه‌فرنگی و سیب‌زمینی است.

شدت ضایعات در محصولات مختلف یکسان نیست و در برخی اقلام فسادپذیر به اوج می‌رسد؛ برای نمونه در محصولی مانند کاهو، بیش از ۵۶ درصد از کل تولید کشور پیش از رسیدن به مصرف مؤثر از دست می‌رود. اما نگران‌کننده‌تر از آن، وضعیت محصولات راهبردی است. در گندم که مستقیماً با امنیت غذایی کشور گره خورده است، میانگین کل تلفات و دورریز حدود ۲۲.۴ درصد برآورد شده است. وقتی کشور هدف‌گذاری خودکفایی ۹۵ درصدی در محصولات اساسی را دنبال می‌کند، باید بداند که خودکفایی بدون کنترل ضایعات، بسیار پرهزینه، شکننده و ناپایدار خواهد بود.

بررسی‌های استانی ما در محصول گندم نشان می‌دهد که شدت ضایعات جغرافیا محور است؛ برای مثال میزان تلفات در استان فارس ۲۹.۱۸ درصد و در هرمزگان ۲۹.۷۰ درصد گزارش شده است. این تفاوت‌های معنادار حاکی از آن است که برای کاهش ضایعات نمی‌توان نسخه واحد کشوری پیچید و برنامه ملی باید به برنامه‌های عملیاتی بومی متناسب با شرایط اقلیمی و زیرساختی هر استان تبدیل شود.

برخلاف تصورات سنتی، ریشه‌های اصلی ضایعات فقط فنی نیستند. اگرچه ضعف در ماشین‌آلات برداشت، حمل‌ونقل و فرآوری وجود دارد، اما مسئله اصلی در سطح حکمرانی بخش کشاورزی، سیاست‌گذاری، تنظیم بازار، نظام انگیزشی و سازوکارهای تصمیم‌گیری است. استمرار این وضعیت نشانه وجود ضعف ساختاری در الگوی مداخله دولت است و مواجهه با آن نیازمند اصلاحات سازمانی و زنجیره‌ای است.

از طرفی، داده‌های گندم به ما اثبات می‌کند که کل زنجیره ارزش درگیر این معضل است و اتلاف در یک نقطه متمرکز نیست ؛

• سهم تلفات در مزرعه ۳.۲ تا ۶.۵ درصد است.
• سهم تلفات در سیلو و انبار ۳.۴ تا ۴.۲ درصد است.
• سهم تلفات در مصرف خانگی ۸.۴ تا ۱۱.۵ درصد است.

این ارقام یک هشدار سیاستی مهم را به همراه دارد: برخلاف تصور رایج، بخش مهمی از ضایعات در مرحله مصرف نهایی و در سطح خانوارها رخ می‌دهد. بررسی‌ها نشان می‌دهد طی سه سال اخیر دورریز میوه و سبزی خانوارها ۰.۸۳ درصد کاهش یافته که این روندِ محدود هرچند مثبت است، اما اصلاً کافی نیست. سیاست کاهش ضایعات بدون آموزش عمومی، اصلاح رفتار خرید و فرهنگ‌سازی در سطح خانواده‌ها هرگز به نتیجه کامل نخواهد رسید.

ما برای پیشگیری و مقابله با این بحران، چهار گره کور را در زنجیره تامین شناسایی کرده‌ایم که باید فوراً هدف مداخله قرار گیرند:

1. مزرعه (برداشت): تمرکز سیاست‌ها صرفاً بر حجم تولید بوده و از توسعه فناوری‌های نوین برداشت غفلت شده است.
2. مدیریت پس از برداشت: فقدان شدید زیرساخت‌های فرآوری اولیه و بسته‌بندی مناسب در نزدیکی مراکز تولید. توسعه صنایع فرآوری مانع از فشار بر بازار تازه خوری و دورریز محصولات مازاد می‌شود.
3. حمل‌ونقل (زنجیره سرد): توسعه‌نیافتگی سیستم‌های حمل‌ونقل یخچالی و سرمایه‌گذاری ناكافی که عامل اصلی افت کیفیت محصولات در جاده‌هاست.
4. بازار و سفره: نوسانات شدید قیمتی و الگوی مصرف نامناسب در سطح جامعه.

در اسناد سیاستی کشور، هدف‌گذاری روشنی برای کاهش ضایعات از ۳۰ درصد کنونی به ۱۵ درصد پیش‌بینی شده است. این هدف یعنی بازیابی نیمی از ظرفیت از دست رفته کشاورزی ایران. برای تحقق این چشم‌انداز، سه اولویت اجرایی و فوری پیشنهاد می‌شود:

• اولویت اول؛ استقرار نظام دقیق پایش و سنجش: آنچه سنجیده نشود، مدیریت نخواهد شد. ما نیازمند داده‌های دقیق، مستمر و محصول‌محور درباره محل و شدت بروز ضایعات در هر استان هستیم.
• اولویت دوم؛ مداخله هدفمند در هر حلقه: تمرکز بر زمان و شیوه برداشت در مزرعه ، ارتقای استانداردهای انبارداری و سیلو در بخش نگهداری ، و اصلاح رفتار خرید و مصرف در سطح خانوار.
• اولویت سوم؛ هم‌راستاسازی سیاست‌های کلان: کاهش ضایعات زمانی پایدار خواهد بود که با سیاست‌های مدیریت آب، اصلاح الگوی کشت و تنظیم بازار هماهنگ باشد. اقدام جزیره‌ای دستگاه‌ها تنها ناکارآمدی را از یک حلقه به حلقه دیگر منتقل می‌کند.

جمع‌بندی نهایی: کاهش ضایعات، مستقیم‌ترین، سریع‌ترین، ملی‌ترین و در عین حال کم‌هزینه‌ترین مسیر برای ارتقای بهره‌وری در کشاورزی ایران است که هم‌زمان امنیت غذایی ما را تقویت و از منابع رو به افول آب حفاظت می‌کند. بهره‌وری در کشاورزی ایران پیش از هر چیز، یعنی حفظِ مسئولانه آنچه با خون‌دل و هزینه فراوان تولید کرده‌ایم.