گزارش اولیـن عصرانه پویـش «آب، زندگی، آینده» در تهران
اولین عصرانه پویش «آب، زندگی، آینده» در تاریخ ۱۷ تیرماه ۱۴۰۴ با حضور جمعی از صاحبنظران و کارشناسان حوزه آب در محل انجمن بهرهوری ایران برگزار شد. این رویداد با هدف تبیین بحران آب برای آحاد جامعه و جلب مشارکت عمومی برای حل این مسئله برگزار شد. در ادامه، خلاصهای از مباحث مطرحشده در این جلسه ارائه میشود.
سخنان آغازین: ضرورت تبیین بحران آب
سید حمید کلانتری، میزبان جلسه، در ابتدا به معرفی پویش «آب، زندگی، آینده» پرداخت و هدف آن را آگاهسازی جامعه و جلب همکاری عمومی برای مدیریت بحران آب عنوان کرد. وی تأکید کرد که این پویش به دنبال تبیین مسئله آب به زبانی ساده و قابلفهم برای همه اقشار جامعه است تا از این طریق، راهحلهای عملی برای این بحران ملی جستوجو شود.
دکتر رسول زرگر: ضرورت تمرکز بر راهحلها
دکتر رسول زرگر، یکی از سخنرانان اصلی جلسه، با انتقاد از مفهوم «بهرهوری آب» اظهار داشت که این اصطلاح در بخشهایی مانند شرب و محیط زیست معنا ندارد و باید به جای آن، از بهرهوری در مصرف آب در کشاورزی و صنعت سخن گفت. وی با تأکید بر لزوم استفاده از متخصصان جوان در کنار پیشکسوتان برای جلب نظر مخاطبان جوان، افزود: «در بحث بحران آب، سالهاست درباره علل و عوامل آن صحبت شده، اما اکنون باید روی این سؤال متمرکز شویم که چه باید کرد؟»
زرگر با اشاره به وضعیت وخیم منابع آبی کشور، گفت: «حال آب خیلی خراب است و ما فرصتی برای پرداختن به مسائل حاشیهای نداریم.» وی از کنار گذاشتن طرحهای قبلی توسط مدیران جدید انتقاد کرد و خواستار استفاده از نتایج پژوهشهای موجود در بخشهای اجرایی و دانشگاهی شد.
در دور دوم سخنان، زرگر به مشکلات آماری در حوزه آب اشاره کرد و گفت: «تغییرات اقلیمی و مبنای زمانی باعث تفاوت در آمارها میشود، اما تناقضی در آنها وجود ندارد.» وی همچنین از نبود برنامهریزی برای مدیریت مصرف آب در کشاورزی انتقاد کرد و گفت: «وزارت جهاد کشاورزی ابزار لازم برای اجرای الگوی کشت را ندارد و این امر مدیریت آب را غیرممکن کرده است.» او کلید حل بحران آب را در بخش کشاورزی و ایجاد اقتدار در مدیریت منابع آب دانست.
مهندس عباس کشاورز: نقد محاسبه بهرهوری آب
مهندس عباس کشاورز با اشاره به فرمول فعلی محاسبه بهرهوری آب (تولیدات آبی تقسیم بر حجم آب مصرفی)، این روش را گمراهکننده خواند. وی به تغییرات در کشاورزی ایران طی دهههای اخیر اشاره کرد و گفت: «در دهه ۷۰، تولید یونجه ۶ تا ۸ تن در هکتار بود، اما از دهه ۹۰ با جایگزینی ذرت علوفهای، تولید به ۵۰ تن در هکتار رسید که به اشتباه بهعنوان افزایش بهرهوری تفسیر میشود.»
کشاورز همچنین به افزایش واحدهای نیشکری و محاسبه نادرست بهرهوری آنها بر اساس تعداد نی برداشتی به جای شکر تولیدی اشاره کرد. وی افزود: «صادرات محصولات آببر مانند پیاز، گوجهفرنگی و صیفیجات از دهه ۹۰ افزایش یافته، اما تولید محصولات اساسی در ۲۶ سال گذشته تنها ۵ درصد رشد داشته است.»
او به مشکلات آماری در بخش آب پرداخت و گفت: «وزارت نیرو مصرف آب کشاورزی در سه سال منتهی به ۱۴۰۰ را ۷۱ میلیارد مترمکعب اعلام کرده، اما برآوردهای ما نشاندهنده ۷۷ میلیارد مترمکعب است.» کشاورز همچنین از نبود اراده برای تطبیق آمارهای آب انتقاد کرد و گفت: «در ایتالیا هر ۱۵ دقیقه سطح و کیفیت آب چاهها پایش میشود، اما ما حتی هر ۵ سال یکبار این کار را انجام نمیدهیم.»
در دور دوم، کشاورز به کاهش رابطه بارندگی و روانآب در مناطق مختلف ایران اشاره کرد و گفت: «حتی در مناطقی مانند کرخه که توسعه صنعتی یا جمعیتی نداشته، روانآب کاهش یافته است.» وی افزود: «از سال ۷۵ تا ۱۴۰۲، ۱.۵ میلیون هکتار به اراضی آبی کشور اضافه شده که ۸۰۰ هزار هکتار آن باغات است، اما ظرفیت آبی کشور چنین توسعهای را پشتیبانی نمیکند.» او خواستار جداسازی وظایف اجرایی و قانونگذاری در مدیریت آب شد.
دکتر بنفشه زهرایی: لزوم بازتعریف بهرهوری آب
دکتر بنفشه زهرایی نیز مفهوم بهرهوری آب را گمراهکننده دانست و گفت: «مشخص نیست در محاسبه بهرهوری، آب مصرفشده واقعی یا آب برداشتشده در نظر گرفته میشود.» وی توضیح داد که در کشاورزی غیربهرهور، بخشی از آب برداشتشده به چرخه آب بازمیگردد، اما اگر این آب در محاسبات لحاظ شود، نتایج گمراهکننده خواهد بود.
زهرایی از نبود سیستم مناسب برای محاسبه تبخیر و تعرق انتقاد کرد و گفت: «ما هر ۱۰ سال یکبار آب برداشتشده را با کیفیتی نهچندان مطلوب محاسبه میکنیم، اما تبخیر و تعرق اصلاً اندازهگیری نمیشود.» وی پیشنهاد داد که پویش «آب، زندگی، آینده» تعریف جدیدی از بهرهوری آب ارائه دهد و خط قرمزهای تولید و صادرات محصولات آببر مشخص شود. او همچنین به نبود پروانه برای برداشت آبهای سطحی اشاره کرد و گفت: «تا زیرساختهایی مانند صدور پروانه آبهای سطحی ایجاد نشود، صحبت از بهرهوری بیمعناست.»
دکتر علی ابراهیمی پاک: بحران آب و پیامدهای اجتماعی
دکتر علی ابراهیمی پاک با اشاره به ساختار ناکارآمد وزارت نیرو که همزمان نقش فروشنده آب و حکمران را ایفا میکند، گفت: «بحران آب میتواند به بحرانهای امنیتی، اجتماعی و اقتصادی منجر شود.» وی با ارائه محاسبات خود، پیشنهاد کاهش سطح زیر کشت آبی کشور از ۹.۲ میلیون هکتار به ۴.۵ تا ۴.۸ میلیون هکتار تا سال ۱۴۲۰ یا ۱۴۳۰ را مطرح کرد.
ابراهیمی پاک هشدار داد که در صورت بیتوجهی به بحران آب، مهاجرت ۲۰ تا ۳۰ میلیون نفر از مناطق کمآب، آسیب به امنیت غذایی و افزایش درگیریهای محلی در ۱۰ تا ۱۵ سال آینده اجتنابناپذیر خواهد بود. وی در پایان، راهکارهای فوری، میانمدت و بلندمدت برای مدیریت بحران آب ارائه کرد.
دکتر محمدحسین عمادی: تغییر گفتمان آب
دکتر محمدحسین عمادی که بهصورت برخط در جلسه حضور داشت، بر لزوم تغییر گفتمان آب تأکید کرد و گفت: «تا زمانی که مفاهیم پایهای در حوزه آب بهروزرسانی نشود، مشکلات حل نخواهد شد.» وی از نبود هماهنگی در آمارهای ارائهشده توسط نهادهای مختلف و فقدان روششناسی درست انتقاد کرد.
عمادی افزود: «برای جلب مشارکت مردم، نمیتوان صرفاً به بحثهای فنی بسنده کرد. باید واقعیت ورشکستگی آبی بهصورت شفاف با مردم مطرح شود.» وی تأکید کرد که تا گفتمان آب در جامعه تغییر نکند و مردم درگیر این موضوع نشوند، بحران آب حل نخواهد شد.
در نهایت این جلسه با بحثهای داغ و انتقادی درباره مدیریت منابع آب، مشکلات آماری، و ضرورت تغییر رویکرد در کشاورزی و سیاستگذاری به پایان رسید. سخنرانان بر لزوم شفافیت، جلب مشارکت عمومی، و بازنگری در مفاهیم و روشهای مدیریت آب تأکید کردند. علاقهمندان میتوانند مشروح این جلسه را در کانالهای آپارات و یوتیوب پویش «آب، زندگی، آینده» مشاهده کنند.