اولین جلسه کمیته علمی پویش «آب، زندگی، آینده» برگزار شد
جلسه اول کمیته علمی پویش ملی بهرهوری آب که در هتل پارسیان آزادی برگزار شد، فرصتی بینظیر برای گردآوری نظرات و دیدگاههای متخصصانی بود که هر یک از زاویهای متفاوت به بحران آب در ایران مینگرند. این نشست، با هدف انتقال از گفتمان نظری به راهکارهای عملی، بستری را فراهم آورد تا ابعاد گوناگون چالش ملی آب، از حکمرانی و سیاستگذاری تا فرهنگسازی و فناوری، مورد واکاوی قرار گیرد. گزارش حاضر، رویکردها و پیشنهادهای کلیدی مطرح شده توسط هر یک از سخنرانان را به تفصیل شرح میدهد و در نهایت، به یک جمعبندی جامع از مسیر پیش روی پویش میپردازد.
مهندس حمید کلانتری: از قدردانی تا آغاز یک حرکت ملی
کلانتری، مدیر عامل انجمن بهرهوری، جلسه را با ابراز خوشآمدگویی و قدردانی از اعضای حاضر آغاز کرد. وی ضمن اشاره به غیبت خانمها دکتر بنفشه زهرایی و دکتر صدیقه ترابی، هدف از گردهمایی را در وهله اول، تشکر از همکاران انجمن بهرهوری دانست که در امور اجتماعی با انجمن همکاری میکنند. کلانتری در ادامه، به فعالیتهای پیشین انجمن در حوزه انرژی اشاره کرد که نتایج کارشناسی آن به دفتر ریاست جمهوری و وزرای نیرو و نفت منعکس شده است. او این تجربه موفق را به عنوان انگیزهای برای ورود جدی به مسئله آب عنوان کرد و تاکید نمود که انجمن بهرهوری با هدف حرکت به سمت کارهای عملیاتی، ترویجی و فرهنگی، پویشی با نام «پویش بهرهوری آب» را راهاندازی کرده است. این پویش، برخلاف رویکردهای صرفاً سخنرانی، بر ارائه راهکارهای عملی و درگیر کردن مسئولان ردهبالا از جمله استانداران و وزرا تمرکز دارد تا موضوع آب را در اولویت قرار دهد.
وی برای پیشبرد اهداف پویش، به تشکیل یک ستاد اجرایی در انجمن اشاره کرد و از تلاشهای اعضای فعال آن، خانمها دهقانی و بیات و آقایان حجازی و کلانتری، قدردانی نمود. کلانتری همچنین از فعالیتهای منظم و پربار کارگروه بهرهوری کشاورزی و آب به ریاست دکتر زند خبر داد که به صورت موازی با ستاد اجرایی، در حال فعالیت است. او دو برنامه اصلی پویش را برگزاری سلسله نشستهای «عصرانهها» با تمرکز بر سه بخش کلیدی آب آشامیدنی، آب صنعت و آب کشاورزی و همچنین برگزاری «همایش ملی پویش» در اواخر آبان یا اوایل آذر ماه سال جاری عنوان کرد. این برنامهها به عنوان بستری برای انتقال دانش، تجربیات موفق و ارائه راهکارهای نوین در نظر گرفته شدهاند.
بخش مهم دیگری از صحبتهای کلانتری، به مسئله تأمین مالی و مسئولیت اجتماعی شرکتها اختصاص داشت. او با اشاره به اینکه تأمین مالی یکی از مسائل اصلی پویش است، از مذاکره با شرکتهایی مانند شرکت ملی صنایع مس ایران و هلدینگ خلیج فارس خبر داد. وی هدف از این مذاکرات را جلب حمایت مالی شرکتها در چارچوب مسئولیتهای اجتماعی عنوان کرد تا پویش بتواند به تولید محتواهای آموزشی و فرهنگی مانند اینفوگرافی، موشنگرافی و کلیپ بپردازد. این رویکرد نشاندهنده نگاه استراتژیک انجمن به مسئله آب، به عنوان یک اولویت ملی است که نیازمند مشارکت همهجانبه بخشهای دولتی و خصوصی است. در نهایت، کلانتری از اعضای کمیته علمی درخواست کرد تا با راهنماییهای خود، مسیر درست را برای پویش تعیین کنند.
دکتر اسکندر زند: بحران آب، بحران ناکارآمدی حکمرانی
زند، رئیس کارگروه بهرهوری کشاورزی و آب انجمن بهرهوری ایران، دیدگاه خود را با یک پرسش بنیادین آغاز کرد: «آیا بحران آب، بحران تقسیم مسئولیتها میان دولت و مردم است؟» او با قاطعیت پاسخ داد که مسئولیت مدیریت آب در طول سالها به عهده دولتها بوده، اما آنها نتوانستهاند به طور کامل به این وظیفه عمل کنند. از نظر او، پیچیدگی مسئله آب تنها به دلیل دشواری آن نیست، بلکه به دلیل درهمتنیدگی آن با سیاست، اقتصاد و روابط بینالملل است. زند با نقد سیاستهای پنجاه سال گذشته در زمینه سدسازی و حفر چاه، این راهبردها را «غیرهوشمندانه» خواند که نه تنها مشکل را حل نکردهاند، بلکه آن را تشدید کرده و به بحران آب زیرزمینی دامن زدهاند.
وی در ادامه، دو راهکار اصلی و اساسی را برای حل بحران آب مطرح کرد که از نظر او «متاسفانه انجام نمیشوند». اولین راهکار، «تحویل آب حجمی» به جای تحویل آب ساعتی توسط وزارت نیرو است. او توضیح داد که این روش، به صورت خودکار مصرف را مدیریت و بهینهسازی میکند. دومین راهکار، «پیادهسازی الگوی کشت» توسط وزارت جهاد کشاورزی است که بر اساس مناطق اقلیمی، الگوی کشت محصولات کمآببر را در مناطق خشک و نیمهخشک ترویج میدهد. زند با اشاره به اینکه راهحلها مشخص هستند و در اسنادی مانند سند «امنیت غذایی» به تفصیل آمدهاند، تاکید کرد که فقدان «ارادهای برای اجرا» است که بحران را پایدار کرده است.
زند همچنین بر نقش کلیدی کشاورزان در این فرآیند تاکید کرد. او پیشنهاد داد که به جای سرزنش کشاورزان، آنها به عنوان یک «صنف رسمی» شناخته شوند و از طریق تخصیص یارانه و حمایتهای دولتی برای تغییر الگوی کشت، حمایت شوند. به عقیده او، اگر کشاورزان به صورت سازمانیافته به عنوان یک صنف رسمی در نظر گرفته شوند، میتوانند در مذاکرات و تصمیمگیریهای کلان مشارکت کنند و این امر به اجرای موفقیتآمیز طرحها کمک شایانی خواهد کرد. این دیدگاه نشان میدهد که راهحل بحران آب تنها فنی نیست، بلکه یک مسئله پیچیده اجتماعی و اقتصادی است که نیازمند رویکردی جامع و مشارکتی است.
دکتر محمد حسین عمادی: هرم بحران و نظریه ورشکستگی آب
عمادی، بحران آب را «فوقالعاده پیچیده» و چندوجهی توصیف کرد و آن را به یک هرم با چهار وجه و یک قاعده تشبیه کرد. او هر وجه هرم را به یکی از ابعاد بحران اختصاص داد: وجه اول، «کدام آب؟» که به تفکیک آب کشاورزی، آب صنعت و آب محیط زیست میپردازد. وجه دوم، «سطح مشکل» که شامل حکمرانی، مدیریت و فناوری است. او تاکید کرد که در ایران حکمرانی آب از یک سیستم سنتی (میراب) به دست «دولت ناتوان» سپرده شده که دانش و ابزار کافی برای مدیریت آن را نداشته است. وجه سوم، «درجه بحران» که به نظریه «ورشکستگی آب» اشاره دارد و وجه چهارم، «پیوندهای بحران» که ارتباط تنگاتنگ بحران آب با بحران غذا و محیط زیست را نشان میدهد.
وی در ادامه به «قاعده هرم» پرداخت و آن را به دو بخش «فقدان دادههای معتبر» و «تعارض مسئولیت» تقسیم کرد. عمادی تاکید کرد که یکی از بزرگترین چالشها، نبود آمار و ارقام دقیق و یکسان در مورد میزان مصرف آب است که هرگونه برنامهریزی را با مشکل مواجه میکند. همچنین، او به وضوح اشاره کرد که متولی اصلی آب در کشور مشخص نیست و وزارت نیرو که باید نقش داوری داشته باشد، خود نیز در فروش و مدیریت آب ذینفع است. این تعارض منافع، یکی از مشکلات اساسی مدیریت آب است.
نظریه «ورشکستگی آب» که توسط عمادی مطرح شد، یکی از مهمترین نکات جلسه بود. او توضیح داد که ما در حال حاضر بیش از ظرفیت منابع آبی خود برداشت میکنیم و این امر نشاندهنده «ورشکستگی» آب است؛ وضعیتی که بازگشت از آن در کوتاهمدت امکانپذیر نیست و نیازمند یک تغییر پارادایم در رویکردهای مدیریتی است. او نتیجهگیری کرد که پویش نباید به دنبال جلب رضایت مردم با شعارهای سطحی باشد، بلکه باید با ارائه راهکارهای عملی و نشان دادن اینکه دولت نیز در این بحران مقصر است، اعتماد مردم را جلب کرده و در عین حال، به مطالبهگری از نهادهای دولتی ادامه دهد تا به وظایف خود عمل کنند.
دکتر علی ابراهیمی پاک: راهکارهای عملی و فرهنگی برای پویش
ابراهیمی پاک، با تمرکز بر جنبههای عملیاتی و ترویجی، پویش ملی بهرهوری آب را با شعار «آب، آینده ما» و با هدف افزایش آگاهی عمومی و فرهنگسازی معرفی کرد. وی ابعاد پویش را شامل افزایش آگاهی، آموزش عملی، ایجاد انگیزه و تقویت همکاری میان نهادهای مختلف برشمرد. او تاکید کرد که اطلاعات عمومی اولین گام برای ایجاد تغییر است و مردم باید بدانند که حتی اقدامات کوچک آنها نیز میتواند به صرفهجویی واقعی منجر شود.
وی مخاطبان اصلی پویش را خانوادهها و مصرفکنندگان خانگی، مدارس و دانشگاهها، کشاورزان، صنایع و رسانهها دانست. برای جلب مشارکت مردم، ابزارهایی مانند تولید محتوای جذاب در شبکههای دیجیتال (ویدیوهای کوتاه، اینفوگرافیکها)، برگزاری کارگاهها و نشستهای آموزشی و استفاده از داستانگویی برای ایجاد ارتباط عاطفی با مخاطب را پیشنهاد داد. وی همچنین برای ارزیابی موفقیت پویش، شاخصهای کلیدی مانند تعداد شرکتکنندگان در کمپینها و میزان بازدید محتوا در شبکههای اجتماعی را تعیین کرد.
دکتر فریبرز عباسی: نقد سیاستها و پایش آماری
عباسی، دیدگاه خود را با این تاکید آغاز کرد که مخاطب اصلی پویش، هم مردم و هم بخش بزرگی از دولت هستند. وی پیشنهاد داد که پویش و همایش میتوانند دو بستر موازی برای رسیدن به اهداف باشند؛ پویش یک کار مستمر و همایش یک رویداد متمرکز است. او مهمترین محور مشترک در هر دو بستر را «نقد سیاستهای دولت» دانست و تاکید کرد که این نقد باید به صورت سازنده و کارشناسانه انجام شود. عباسی پیشنهاد داد که سیاستهایی مانند سرمایهگذاری در حوزههای مختلف، الگوی کشت و نحوه اجرای آن، قیمتگذاری و همچنین موضوعات مهمی مانند کنترل جمعیت و آبخیزداری مورد نقد و بررسی قرار گیرند.
وی به صورت ویژه به موضوع «کشت فراسرزمینی» اشاره کرد و آن را یک راهکار بسیار مهم برای امنیت غذایی و مدیریت بحران آب دانست. عباسی اظهار داشت که با وجود گذشت هفت یا هشت سال از بحث در مورد این موضوع، هنوز موفق به اجرای آن نشدهایم. او تاکید کرد که کشت فراسرزمینی میتواند با استفاده از آب و سرمایه کشورهای دیگر، امنیت غذایی کشور را تضمین کند. وی همچنین به موضوعات دیگری مانند تضاد منافع در مدیریت آب، کاهش تبخیر و ضایعات محصولات کشاورزی، انتقال بینحوزهای آب و آبشیرینکنها اشاره کرد که باید به صورت جدی مورد بحث و بررسی قرار گیرند.
عباسی در ادامه، دو راهکار مکمل را برای پویش مطرح کرد. اولین راهکار، شناسایی و استفاده از «تجارب مفید» افراد حقیقی و حقوقی در حوزه بهرهوری آب است. او پیشنهاد داد که این تجارب در قالب نشستها، کارگاهها یا مسابقات ارائه شوند تا دیگران نیز بتوانند از آنها بهره ببرند. دومین راهکار، «پایش مبانی آماری» است. عباسی تاکید کرد که این بحث بسیار مهم و حیاتی است و باید روی آن کار شود. او به شاخصهای بهرهوری جهانی و بومیشده اشاره کرد و گفت که با مقایسه وضعیت ایران با متوسط جهانی، میتوانیم به درستی جایگاه خود را در مدیریت آب بشناسیم.
دکتر علی محمد باغستانی: آب به عنوان سرمایه و اهمیت پویایی مسئله
باغستانی، سخنان خود را با این دیدگاه آغاز کرد که آب یک «موضوع دائمی و پویا» است و نباید آن را به یک مسئله موقتی و کوچک محدود کرد. او تاکید کرد که اگر این مفهوم در جامعه و به خصوص در میان سیاستگذاران جا بیفتد، دیگر کسی به دنبال راهحلهای موقتی نخواهد بود. به عقیده او، آب به مسائل حیاتی دیگری مانند امنیت غذایی گره خورده است و برجسته کردن این پیوندها، تأثیر زیادی در تغییر نگاهها خواهد داشت. او پیشنهاد داد که ابتدا باید هدف نهایی پویش مشخص شود تا بتوان محورها را بر اساس آن تعیین کرد.
وی در ادامه، به نقد رویکرد مدیریتی فعلی در کشور پرداخت. باغستانی با ابراز شگفتی از اینکه هیچگاه به آب به عنوان یک «سرمایه» فکر نکردهایم، مثالی از مدیریت سیلابها زد که آب شیرین را به دریا میریزند و در عین حال، آب گلآلود را پشت سدها نگه میدارند. او این سوال را مطرح کرد که «چرا برای آب خرج نمیکنیم؟» و به این واقعیت تلخ اشاره کرد که آب را با قیمت بسیار پایینی میفروشیم و سپس در قالب فاضلاب از مصرفکننده شهری بازپس میگیریم، که این خود نشاندهنده هدر رفت سرمایه است.
باغستانی برای پویش، پیشنهادهای عملی ارائه کرد. او تاکید کرد که میتوان برای هر گروه از مخاطبان (دانشجویان، سیاستگذاران، شرکتهای خصوصی) محورهای خاصی را تعریف کرد. به عنوان مثال، برای جذب شرکتهای خصوصی و دانشبنیان، میتوان محور «فناوری آب» را قرار داد و نمایشگاهی از تجهیزات آنها برگزار کرد. وی همچنین پیشنهاد داد که پویش عمومی میتواند از مردم بخواهد یک ویدئوی ۹۰ ثانیهای از اقدام خود برای صرفهجویی بفرستند و به آنها جایزه داده شود. در نهایت، او به مفاهیمی مانند آب آبی (آب جاری در رودخانهها)، آب سبز (آب بارندگی) و آب خاکستری (فاضلاب تصفیهشده) اشاره کرد که میتوانند در پویش مورد بحث قرار گیرند.
جمعبندی نهایی: نقشه راه پویش ملی بهرهوری آب
گزارش این نشست تخصصی، نقشه راهی جامع برای پویش ملی بهرهوری آب ترسیم میکند. در وهله اول، پویش باید با تکیه بر اطلاعات موثق و تحلیلهای کارشناسی، واقعیت تلخ بحران آب را بدون پنهانکاری، از جمله پدیدههایی مانند فرونشست زمین، به تصویر بکشد. این شفافسازی، نه تنها به افزایش آگاهی عمومی کمک میکند، بلکه زمینه را برای مطالبهگری از مسئولان فراهم میآورد.
ثانیاً، پویش باید بر ضرورت اصلاحات در سیاستهای کلان دولتی تمرکز کند. راهحلهایی مانند تحویل آب حجمی و پیادهسازی الگوی کشت، باید به عنوان اولویتهای اصلی به دولتها و نهادهای مسئول پیشنهاد شوند. در این مسیر، پویش میتواند با تمرکز بر اجرای قوانین موجود و خوب مانند «قانون توزیع عادلانه آب»، نشان دهد که راهحل بسیاری از مشکلات، در عمل به قوانین فعلی نهفته است.
در نهایت، این پویش باید به یک حرکت ملی تبدیل شود که با استفاده از ابزارهای نوین فرهنگی و ترویجی، تمامی اقشار جامعه را به مشارکت دعوت میکند. از کشاورزان و صنایع گرفته تا خانوادهها و مدارس، هر بخش میتواند در کاهش مصرف و افزایش بهرهوری آب نقش داشته باشد. هدف نهایی، این است که در نگاه سیاستگذاران و مردم، آب از یک منبع بیارزش، به یک «کالای کمیاب و سرمایه ملی» تبدیل شود. این تغییر رویکرد، کلید حل پایدار و بنیادین بحران آب در کشور خواهد بود.