تغییرات اقلیمی در حال حاضر بزرگ‌ترین تهدید برای تولید گندم دیم در ایران است، اما پژوهشی که زمستان ۱۴۰۳ در مجله «تحقیقات علوم زراعی در مناطق خشک» منتشر شد (عینی نرگسه و همکاران، ۱۴۰۳) نشان داد که با دو تغییر مدیریتی ساده و کم‌هزینه می‌توان بخش قابل توجهی از افت عملکرد را جبران و حتی در بسیاری از سال‌ها تولید را افزایش داد. این پژوهش با استفاده از مدل معتبر APSIM-Wheat و پنج مدل گردش عمومی اقلیمی تحت سناریوی پرانتشار RCP8.5، دقیقاً در استان کردستان – که قطب اصلی گندم دیم کشور است – انجام شد و نتایج آن عملیاتی و قابل اجرا در مزارع واقعی است.

در دوره پایه اقلیمی (۱۹۸۰–۲۰۱۰) میانگین عملکرد گندم دیم رقم آذر۲ در پنج شهرستان اصلی کردستان ۴٫۶۳ تن در هکتار بود. این عدد در شرایط واقعی مزارع کمی پایین‌تر است، چون مدل فرض بدون تنش نیتروژن و علف هرز را در نظر می‌گیرد، اما همین مقدار هم نشان‌دهنده پتانسیل بالای مناطق سرد و نیمه‌خشک است وقتی مدیریت درست انجام شود.

تحت سناریوی تغییر اقلیم میان‌قرن (۲۰۴۰–۲۰۷۰)، میانگین دما در فصل رشد گندم دیم بین ۲٫۳ تا ۳٫۵ درجه افزایش می‌یابد و بارش در برخی مدل‌ها تا ۲۹ درصد کاهش و در برخی تا ۴۸ درصد افزایش پیش‌بینی می‌شود – یعنی نوسان بارش بسیار شدیدتر خواهد شد. نتیجه مستقیم این تغییرات، کاهش میانگین عملکرد دیم تا حدود ۱۸–۲۵ درصد در سناریوی بدبینانه است، مگر اینکه کشاورز اقدام اصلاحی انجام دهد.

بهترین اقدام اصلاحی که پژوهش شناسایی کرد، ترکیب دو استراتژی زیر است:

۱. تأخیر تاریخ کاشت از اوایل مهر (۹ مهر) به تاریخ حدواسط یعنی ۲۳ مهر

۲. اعمال یک نوبت آبیاری تکمیلی ۵۰ میلی‌متری در مرحله گل‌دهی یا پر شدن دانه (یا هر دو مرحله در سال‌های خیلی خشک)

این ترکیب در همه پنج شهرستان بیجار، سقز، قروه، مریوان و سنندج بهترین عملکرد را نشان داد و در شرایط تغییر اقلیم آینده توانست افت عملکرد را کاملاً جبران کند و حتی در بسیاری از سناریوها عملکرد را تا ۳۵ درصد بالاتر از دیم بدون تغییر مدیریت ببرد. به عبارت ساده‌تر، کشاورز کردستانی که امسال ۴ تن گندم دیم برداشت می‌کند، با همین دو تغییر می‌تواند در دهه‌های آینده هم همان ۴ تن یا بیشتر را بردارد.