در سال ۲۰۱۸، شهر کیپ‌تاون در آفریقای جنوبی به شکلی خطرناک در آستانه اتمام کامل آب قرار گرفت. خشکسالی شدید و چندساله، همراه با رشد جمعیت و افزایش تقاضا، شهر را به سمتی سوق داد که مقامات آن را «روز صفر» نامیدند؛ یعنی لحظه‌ای که ذخایر آب شهری آن‌قدر کم می‌شد که شیرهای آب خانگی قطع می‌شدند و ساکنان مجبور می‌شدند سهمیه آب روزانه خود را از ایستگاه‌های توزیع مشخص‌شده تحویل بگیرند.

شهر با فوریت و اضطرار فوق‌العاده‌ای واکنش نشان داد. ایستگاه‌های آب اضطراری آماده شدند. کمپین‌های عمومی از شهروندان خواستند تا مصرف آب خود را به تنها ۱۳ گالن (حدود ۵۰ لیتر) در روز کاهش دهند (مقداری که در یک دوش گرفتن ساده ۶ دقیقه‌ای مصرف می‌شود). سیستم‌های نظارتی، مصرف آب خانگی را زیر نظر گرفتند؛ پر کردن استخرها و شستشوی خودروها نیز ممنوع شد.

این تلاش‌ها به کیپ‌تاون کمک کرد تا به سختی از یک فاجعه تمام‌عیار جان سالم به در ببرد، اما هشدار آن کاملاً واضح و تکان‌دهنده بود.

امنیت آب صرفاً یک مسئله محیط زیستی نیست؛ بلکه یک مسئله اقتصادی، یک موضوع مرتبط با سلامت عمومی و امنیت غذایی است. برای جوامع سراسر جهان، این موضوع در حال تبدیل شدن به آزمونی اساسی برای سنجش تاب‌آوری در برابر تغییرات اقلیمی است.

در کیپ‌تاون، این بحران ناشی از ترکیبی از فشارهای مختلف بود. شهر به شدت به مخازنی وابسته است که توسط شش سد بزرگ تامین می‌شوند. تا سال ۲۰۱۸ و پس از سال‌ها خشکسالی، ظرفیت این مخازن به زیر ۲۰ درصد کاهش یافته بود. زیرساخت‌های فرسوده نیز این فشار را تشدید می‌کردند؛ درست مانند گسترش گیاهان مهاجم که مقادیر عظیمی از آب را پیش از رسیدن به سیستم شهری می‌بلعیدند.

این نکته آخر بسیار حائز اهمیت است. وقتی به زیرساخت‌های آب فکر می‌کنیم، معمولاً لوله‌ها، مخازن، سدها، پمپ‌ها و تصفیه‌خانه‌ها به ذهنمان خطور می‌کنند. این سیستم‌ها ضروری هستند، اما تنها بخشی از داستان را بازگو می‌کنند. چشم‌اندازهای طبیعی که آب را جذب، فیلتر، ذخیره و آزاد می‌کنند نیز زیرساخت‌های حیاتی هستند.

خبر خوب این است که ما می‌دانیم چگونه در آینده از این خطرات پیشگیری کرده و برای آن‌ها آماده شویم. پاسخ چیست؟ سرمایه‌گذاری روی راهکارهای منطقی و مبتنی بر طبیعت که تعادل را به اکوسیستم منطقه بازمی‌گردانند. این‌ها آرمان‌های انتزاعی محیط زیستی نیستند، بلکه سرمایه‌گذاری‌های کاربردی با مزایای قابل اندازه‌گیری هستند. بخش سخت ماجرا همیشه پرداخت هزینه‌های آن بوده است.

راهکارهای مبتنی بر طبیعت همچنان به شدت با کمبود بودجه مواجه هستند. این یک چالش مرکزی در تلاش‌های جهانی امروز برای حفاظت از محیط زیست است. در واقع، مشکل این نیست که ما راهکار نداریم؛ بلکه فاقد سیستم‌های مالی هستیم که بتوانند این راهکارها را با سرعت و در مقیاس مورد نیاز ارائه دهند.

مدلی نوآورانه برای تامین مالی طبیعت

«اوراق قرضه مبتنی بر عملکرد آب کیپ‌تاون» (Cape Water Performance-Based Bond) که ماه گذشته معرفی شد، فراتر از یک ابزار مالی خلاقانه است. این یک معامله پنج‌ساله و گره‌خورده با نتایج واقعی است که برای بسیج بازارهای سرمایه در مقیاس بزرگ جهت حمایت از راهکارهای مبتنی بر طبیعت طراحی شده است. این طرح، نهادهای عمومی، حمایت‌های بشردوستانه، تخصص‌های حفاظتی و سرمایه بخش خصوصی را برای دستیابی به نتایج زیست‌محیطی ملموس گرد هم می‌آورد.

این اوراق قرضه که در بورس اوراق بهادار ژوهانسبورگ به ارزش ۲.۵ میلیارد رند (معادل ۱۵۰ میلیون دلار آمریکا) عرضه شده، بانک «فرست‌رند» (FirstRand Bank) را به عنوان صادرکننده، بانک «رند مرچنت» (Rand Merchant Bank) را به عنوان سازمان‌دهنده و ساختاردهنده، و ائتلافی از سرمایه‌گذاران محلی و بین‌المللی و حامیان بشردوستانه را در کنار هم قرار داده است. به عنوان بخشی از این ساختار، برنامه آفریقای جنوبی سازمان «حفاظت از طبیعت» (TNC) مبلغ ۱۵۰ میلیون رند (۸.۸ میلیون دلار آمریکا) را برای اجرای پروژه دریافت می‌کند. اما مهم‌ترین ویژگی این اوراق، نوآورانه‌ترین بخش آن نیز هست: سود سرمایه‌گذاران مستقیماً به نتایج اکولوژیکی که به طور مستقل تایید شده‌اند، متصل است.

سال‌هاست که امور مالی پایدار اغلب بر مدل‌های «نحوه استفاده از عواید» (use-of-proceeds) متکی بوده‌اند؛ به این صورت که سرمایه جمع‌آوری شده و به سمت پروژه‌هایی هدایت می‌شود که انتظار می‌رود مزایای زیست‌محیطی داشته باشند. بله، آن مدل‌ها ارزشمند هستند، اما اوراق قرضه کیپ‌تاون فراتر می‌رود. سرمایه‌گذاران در اینجا صرفاً روی پروژه‌ای سرمایه‌گذاری نمی‌کنند که قولِ دادنِ پاداش‌های محیط زیستی را می‌دهد، بلکه بازگشت سرمایه آن‌ها به این بستگی دارد که آیا آن مزایا واقعاً محقق شده‌اند یا خیر. در این مورد، هدف کاملاً واضح است: احیای مناطق حیاتی تامین آب در کیپ غربی آفریقای جنوبی از طریق حذف گیاهان بیگانه و مهاجمی که بازدهی آب را کاهش می‌دهند، به تنوع زیستی آسیب می‌زنند و خطر آتش‌سوزی‌های جنگلی را بالا می‌برند.

طی چند سال آینده، کار احیای اکوسیستم که توسط «صندوق آب کیپ‌تاون بزرگ» حمایت می‌شود، بر حذف گونه‌های مهاجمی مانند کاج، اوکالیپتوس و اقاقیای استرالیایی تمرکز خواهد داشت؛ گیاهانی که بسیار بیشتر از پوشش گیاهی بومی کیپ آب مصرف می‌کنند. در اوج بحران، تخمین زده می‌شد که گیاهان مهاجم به تنهایی نزدیک به ۱۵۰ میلیون لیتر آب در روز را در منطقه کیپ‌تاون بزرگ مصرف می‌کردند. به زبان ساده‌تر، این مقدار تقریباً معادل یک‌پنجم کل مصرف آب شهر در طول دوران بحران بود.

این پروژه بر پایه تلاش‌هایی استوار است که پیش از این از طریق «صندوق آب کیپ‌تاون بزرگ» آغاز شده بود؛ صندوقی که توسط سازمان TNC و شرکای آن در پاسخ به بحران طولانی‌مدت آب کیپ‌تاون شکل گرفت. تاکنون این تلاش‌ها منجر به پاکسازی ده‌ها هزار هکتار از گیاهان مهاجم و تشنه آب شده است. این صندوق اولویت را به راهکارهای علمی و مبتنی بر طبیعت می‌دهد که حوضه‌های آبریز تغذیه‌کننده منابع آب شهر را احیا می‌کنند. در اینجا نیز نتایج فرضی نیستند؛ بلکه اندازه‌گیری و راستی‌آزمایی می‌شوند. این نوع از مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی بسیار مهم است؛ چرا که اعتماد می‌سازد، دقت کار را بالا می‌برد و با ارزیابی سیستماتیک بازدهی، کمک می‌کند تا منابع مالیِ بخش حفاظت از محیط زیست به بازارهای سرمایه اصلی و جریان رسمی مالی نزدیک‌تر شوند.