مقابله با چالشهای آب و انرژی در آفریقای مرکزی با احیای طبیعت آغاز میشود
نویسندگان این گزارش تحلیلی که در می ۲۰۲۶ در پایگاه مؤسسه منابع جهان (WRI) منتشر شده است، نشان میدهند که چگونه در شهر جنگزده بوکاوو واقع در شرق جمهوری دموکراتیک کنگو، راهکارهای مبتنی بر طبیعت در حال کاهش سیلابها، حفاظت از سدهای برقآبی و ایجاد مشاغل سبز هستند؛ اقداماتی که درسهای ارزشمندی را برای شهرهایی با نرخ شهرنشینی سریع در سراسر منطقه جنوب صحرای آفریقا به همراه دارد. شهر بوکاوو در نقطهای قرار گرفته است که دریاچه کیوو به رودخانه روزیزی در امتداد مرز با رواندا میریزد. تپههای شیبدار این شهر، بارانهای سیلآسا را به روانآبهای پرسرعتی تبدیل میکنند که کانالهای تخلیه را لبرام کرده، به جادهها آسیب میزنند و جوامع محلی پاییندستی را به شدت تهدید مینمایند.
این بحران یک چالش رو به رشد در سراسر حوضه روزیزی است؛ حوضه آبریزی که وسعت آن نزدیک به چهار برابر منطقه لندن بزرگ (حدود ۶۰۰۰ کیلومتر مربع) برآورد میشود. مهاجرتهای سریع و گسترده به این منطقه، که بخشی از آن ناشی از فرار مردم از دست گروههای مسلح است، روند شهرنشینی را بسیار فراتر از ظرفیت حمایت زیرساختها و خدمات عمومی تسریع میکند. همزمان با گسترش شهرها، سطوح آسفالت و بتنی جایگزین جنگلها میشوند که این امر حجم روانآبها و شدت فرسایش خاک را دوچندان میسازد؛ فرآیندی که با رشد سکونتگاههای غیررسمی، استخراج چوب و سیستمهای نامناسب مدیریت پسماند تحت فشار مضاعف قرار گرفته است. در سال ۲۰۲۰، وقوع سیلاب در حوضه روزیزی منجر به جان باختن حداقل ۳۸ نفر، آسیب به ۱۵ هزار خانه و آوارگی ۷۵ هزار ساکن منطقه شد و تخریب زیرساختهای آب، شبکه تأمین آب حدود ۲۰۰ هزار نفر را مختل کرد؛ علاوه بر این، ورود فرسایش خاک و زبالهها به رودخانه روزیزی، عملکرد زیرساختهای تولید انرژی برقآبی را تحت تأثیر منفی قرار داده است.
در میان این فشارها، شهر بوکاوو از سال ۲۰۲۳ به سمت طبیعت روی آورده است و تیم شهرهایی برای جنگلها در بخش آفریقای مؤسسه WRI با همکاری شرکای محلی، از مجموعهای از اقدامات مداخلهجویانه از جمله احیای حاشیه رودخانهها، کاشت درخت در سطح ۵۰ هکتار و ساخت یک شبکه بازیافت محلهای حمایت کردهاند. این تلاشها در کنار هم به تقویت تابآوری اقلیمی در منطقهای کمک میکنند که به طور مداوم تحت تأثیر درگیریها قرار دارد. اقدامات مبتنی بر طبیعت در بوکاوو در قالب سه محورِ پایدارسازی شیبهای تغذیهکننده سد روزیزی اول، سبز کردن بافت داخلی شهر، و تبدیل پسماندهای پلاستیکی به منبع معیشت شکل گرفته است که هر کدام نقطه متفاوتی را در یک سیستم حوضه آبریز واحد هدف قرار میدهند. در بخش بالادستی سد، کاشت پوشش گیاهی بومی باعث تثبیت شیبها و کرانههای رودخانه شده و با کاهش فرسایش خاک و ورود رسوبات، جوامع محلی را در مدیریت زمین مشارکت داده است؛ در بافت شهری نیز احیای فضاهای سبز به خنکسازی فضا و کاهش خطر سیل کمک کرده و ابزارهای بازیافت با جمعآوری زبالهها، مانع از انسداد زهکشیها و رودخانهها میشوند.
پایدارسازی شیبها و سواحل بالادستی سد برقآبی روزیزی اول
در مناطق بالادستی مخزن سد برقآبی روزیزی اول، جنگلزدایی در تپهها که ناشی از رشد سکونتگاههای غیررسمی و قطع درختان توسط خانوارها برای تأمین هیزم بوده، روند فرسایش خاک را به شدت شتاب بخشیده است. بارانهای شدید، رسوبات را به درون آبراهها میشویند که این امر علاوه بر کاهش کیفیت آب، مخزن سد را مسدود میکند و از آنجا که سد روزیزی اول برق کل منطقه را تأمین میکند، این آسیبها پایداری شبکه انرژی را به خطر میاندازند. دادهها نشان میدهند ظرفیت ذخیرهسازی این مخزن از ۱.۷ میلیون متر مکعب در سال ۱۹۸۹ به ۷۰۰ هزار متر مکعب در سال ۲۰۱۵ سقوط کرده که نشاندهنده یک کاهش شدید بیش از ۵۸ درصدی است. برای کند کردن جریان رسوبات از سرچشمه، تلاشهای احیا بر روی رودخانهها و درههای اولویتدار متمرکز شده و درختان، بوتهها و علفهای بومی با سیستم ریشهای عمیق برای تثبیت خاک کاشته شدهاند.
مشارکت جوامع محلی رکن اصلی نگهداری طولانیمدت از این پروژه بوده است و این ابتکار عمل با همکاری شرکت ملی برق کنگو (SNEL)، انجمنهای محلی و خانوادههای پرسنل نظامی ساکن در مجتمعهای دولتی، مناطق اولویتدار را شناسایی کرد. خانوادههای مسئول نگهداری از زمینهای احیا شده، تحت آموزشهای جنگلباغداری و مدیریت زمین قرار گرفتند تا این طرح به یک مدل نظارتی بومی و پایدار تبدیل شود. از سال ۲۰۲۳ تا کنون، بیش از ۳۰ هکتار زمین احیا شده، بالغ بر ۳۱ هزار درخت کاشته شده و بیش از ۱۰۰۰ شغل پارهوقت در بخش احیا برای زنان و جوانان ایجاد شده است؛ پوشش گیاهی احیا شده از هماکنون خطرات رانش زمین و ورود رسوبات را کاهش داده و از عملکرد بلندمدت مخزن سد محافظت میکند.
احیای پوشش گیاهی و سبز کردن بافت داخلی شهر
رشد غیررسمی و قطع درختان نه تنها تپههای بوکاوو، بلکه مرکز شهر را نیز متأثر ساخته و باعث شده است فضاهای سبز در پارکها، میدانها و حاشیه بلوارها به شدت کاهش یابد. نتیجه این روند، شکلگیری یک محیط شهری گرمتر و پر از گردوغبار بوده است که در آن، حجم زیادی از آب باران روی سطوح بتنی روان شده و وارد سیستمهای زهکشی ضعیفی میشود که توان مدیریت جمعیت رو به رشد شهر را ندارند. زمینهایی که زمانی پوشیده از درخت و سایه بودند، اکنون به خاکهای لخت و کوبیده شده تبدیل شدهاند. برای حل این بحران، فرآیند احیای پوشش سبز شهری بر فضاهای عمومی اولویتدار متمرکز شد و گونههای درختی بومی متناسب با شرایط محلی انتخاب گردیدند، همزمان تیمهای شهرداری آموزشهای لازم را برای نگهداری درختان دیدند و شهروندان نیز در مراقبت از این فضاها مشارکت کردند.
از سال ۲۰۲۳، بیش از ۲۰ هکتار از اکوسیستمهای شهری تخریبشده و فضاهای سبز عمومی احیا شدهاند که این اقدام شامل درختکاری در طول ۱۳ کیلومتر از بلوارها و نوسازی پوشش گیاهی میدانهای ترافیکی است. بیش از ۲۰۰ کارمند شهرداری و عضو جامعه محلی نیز از طریق مشاغل تماموقت و پارهواقت در این طرح مشارکت داشتهاند. این سرمایهگذاریها به خنک شدن خیابانها، بهبود کیفیت هوا و جذب آب باران پیش از سرریز شدن کانالها کمک شایانی کرده و خطر سیل را برای جوامع حاشیه رودخانه روزیزی کاهش داده است.
مدیریت پسماند و تبدیل زبالههای پلاستیکی به منبع معیشت
مدیریت ضعیف پسماندهای جامد یکی از دلایل اصلی مسدود شدن کانالهای فاضلاب و آلودگی آبراهها در بوکاوو و سراسر حوضه روزیزی است. خدمات محدود جمعآوری زباله باعث میشود پلاستیکها و سایر ضایعات در خیابانها انباشته شوند و بارانهای شدید آنها را به درون رودخانهها هدایت کنند که این امر کانالها را مسدود کرده، منابع آب را آلوده میسازد و سیلابها را وخیمتر میکند. برای شکستن این چرخه، ابتکارات بازیافت جامعهمحور، خدمات جمعآوری پسماند و بازمصرف پلاستیک را در چندین محله گسترش دادهاند. در چارچوب مشارکت با بنگاه اجتماعی بازیافت پلاستیکور (Plastycor)، زنان و جوانان محلی برای جمعآوری و تبدیل زبالههای پلاستیکی به محصولات قابل فروش آموزش دیدند. این فرآوردهها شامل سطلهای زباله، سکوهای ماهیگیری و وسایل خانگی است و شرکتکنندگان با انتقال این مهارتها به دیگران، طرح را از طریق یک مدل آموزشی همتا به همتا گسترش دادند.
این ابتکار عمل به ۷۰۹ عضو جامعه محلی از جمله ۴۰۶ زن و ۳۰۳ جوان دسترسی پیدا کرد و فرصتهای درآمدی جدیدی را پدید آورد، در حالی که همزمان به کاهش زباله در آبراهها و فضاهای عمومی کمک نمود. برای کارآموزان این طرح، مزایای این رویکرد هم زیستمحیطی و هم اجتماعی است و به تمیز و ایمن نگه داشتن محلهها کمک میکند. این انعطافپذیری و کارآمدی ابزارها در شرایط سخت و بحرانی به طور مستقیم آزمایش شد؛ به طوری که بخش عمدهای از ۵۰ هکتار فضای سبز شهری و احیای بالادستی سد، در طول دوره بازگشت و تشدید شورشهای گروه مسلح M23 در سال ۲۰۲۵ اجرایی شد و با وجود محدودیتهای امنیتی شدید، تلاشهای کاشت و نگهداری بومی متوقف نگردید که این موضوع اثبات میکند ترمیمهای جامعهمحور میتوانند در شرایط بیثباتی نیز به حفظ سیستمهای حیاتی آب و انرژی کمک کنند.
ضرورت مقیاسگذاری استراتژیها در سطح حوضه آبریزتجربه شهر بوکاوو به خوبینشان میدهد که چگونه شهرهای واقع در حوضه روزیزی میتوانند از راهکارهای مبتنی بر طبیعت برای کاهش خطر سیل، حفاظت از سیستمهای آبی و ایمنسازی زیرساختهای برقآبی استفاده کنند. رویکردهای مشابه میتوانند به شهرهای در حال توسعه در کشورهای بروندی و رواندا نیز که با فشارهای فزاینده ناشی از فرسایش خاک، سیلاب و رشد غیررسمی مواجه هستند، کمک نمایند. پایدار ماندن این تلاشها در بلندمدت نیازمند تأمین مالی برنامه های نگهداری و نظارت محلی است. استفاده از مدلهای تأمین مالی تلفیقی (Blended Finance) که بودجههای شهرداری، برنامههای ملی و سرمایههای تأثیرگذار خصوصی را تلفیق میکنند، میتواند به مقیاسگذاری این راهکارها کمک کند و همزمان هزینههای تصفیه آب را کاهش داده و پایداری شبکه انرژی را تضمین نماید. با تشدید فشارهای اقلیمی و رشد شهری، این اقدامات الگوهای ارزشمندی را برای حفاظت از جوامع در معرض خطر فراهم میسازند.