آب و صنعت، راهی به سوی نجات کشاورزی ایران
بحران آب در ایران دیگر یک تهدید آیندهنگرانه نیست، بلکه واقعیتی ملموس است که هر روز ابعاد تازهای از آن آشکار میشود. از خشک شدن تالابها و رودخانهها تا فرونشست زمین و کاهش کیفیت آبهای زیرزمینی، همگی نشانههایی از یک چالش بزرگ هستند که نیازمند توجه فوری و راهحلهای استراتژیک است. در این میان، دو بخش کشاورزی و صنعت، به دلیل سهم بسیار زیاد در مصرف منابع آبی، نقش کلیدی در تشدید یا حل این بحران ایفا میکنند. مقاله حاضر خلاصهای از یافتههای یک پژوهش علمی با عنوان «راهکارهای بهرهوری مصرف آب در صنعت و کشاورزی» است که توسط شاهین خانی، کارشناس ارشد مهندسی و مدیریت منابع آب، در بیست و ششمین همایش ملی جغرافیا و محیط زیست ارائه شده است. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با بررسی دقیق شرایط اقلیمی، اقتصادی و مدیریتی ایران، راهکارهایی عملی برای افزایش بهرهوری آب در این دو بخش حیاتی ارائه میدهد.
چرا بهرهوری آب در ایران حیاتی است؟
کشور ما با میانگین بارندگی سالانه حدود ۲۵۰ میلیمتر، یعنی یکسوم میانگین جهانی، همواره با مسئله کمبود آب روبهرو بوده است. این شرایط زمانی بحرانیتر میشود که بدانیم بیش از ۸۵ تا ۹۰ درصد مصرف آب شیرین کشور به بخش کشاورزی اختصاص دارد، در حالی که راندمان آبی آن به دلیل استفاده از روشهای سنتی آبیاری مانند غرقابی و زیرساختهای فرسوده، بسیار پایینتر از استانداردهای جهانی است. از سوی دیگر، بخش صنعت نیز با وجود مصرف کمتر، به دلیل وابستگی بسیاری از فرایندهای تولیدی به آب و فناوریهای ناکارآمد، فشار مضاعفی بر منابع آبی کشور وارد میکند. بنابراین، ارتقاء بهرهوری آب نه تنها یک ضرورت زیستمحیطی، بلکه یک راهبرد کلیدی برای دستیابی به توسعه پایدار، امنیت غذایی و حفظ ثبات اقتصادی و اجتماعی کشور است.
راهکارهای افزایش بهرهوری در بخش صنعت
صنعت، قلب تپنده اقتصاد هر کشور است، اما در ایران به دلیل مکانیابی نادرست صنایع در مناطق کمآب و استفاده از فناوریهای قدیمی، به عاملی برای فشار بر منابع آبی تبدیل شده است. راهکارهای کلیدی برای حل این مشکل عبارتند از:
- استفاده از فناوریهای بازچرخانی و تصفیه آب: بسیاری از صنایع میتوانند با تصفیه پسابهای خود و بازگرداندن آن به چرخه تولید، مصرف آب خام را به شکل چشمگیری کاهش دهند. تجربههای موفق نشان داده که این کار میتواند مصرف آب را تا ۳۵ درصد کاهش دهد.
- بهروزرسانی سیستمهای خنککننده: نیروگاهها و صنایع بزرگ مانند پتروشیمی و فولاد، از مصرفکنندگان اصلی آب برای سیستمهای خنککننده هستند. استفاده از سیستمهای خنککننده با کارایی بالا و فناوریهای جدید میتواند باعث کاهش هدر رفت آب شود.
- سیاستهای تشویقی و نظارتی: دولت باید با ارائه تسهیلات مالی، معافیتهای گمرکی برای واردات فناوریهای نوین و تعریف شاخصهای عملکردی برای صنایع، آنها را به سمت مصرف بهینه سوق دهد. همچنین، ممنوعیت صدور مجوز برای صنایع آببر در مناطق خشک و ملزم کردن صنایع به نصب سامانههای بازچرخانی از اقدامات ضروری است.
راهکارهای افزایش بهرهوری در بخش کشاورزی
- همانطور که گفته شد، بخش کشاورزی بزرگترین مصرفکننده آب در ایران است و هرگونه تغییر در الگوی مصرف آن، تأثیر بسزایی در امنیت آبی کشور خواهد داشت. راهحلها در این حوزه شامل موارد زیر است:
- گسترش آبیاری هوشمند و قطرهای: این روشها میتوانند هدر رفت آب را به حداقل برسانند. در استانهایی مانند کرمان، استفاده از آبیاری هوشمند باعث افزایش ۲۸ درصدی بهرهوری آب شده است.
- اصلاح الگوی کشت: کاشت محصولاتی که نیاز آبی کمتری دارند و با شرایط اقلیمی مناطق خشک و نیمهخشک سازگار هستند، یک گام مهم برای کاهش مصرف آب است.
- آموزش و توانمندسازی کشاورزان: آموزش فنی و فرهنگی به کشاورزان در مورد روشهای نوین مدیریت آب و خاک، میتواند نقش مهمی در افزایش بهرهوری ایفا کند.
- سیاستگذاریهای کلان: دولت باید با ارائه یارانههای هدفمند برای سامانههای نوین آبیاری، تسهیلات مالی برای خرید تجهیزات و بازنگری در نظام تعرفهگذاری آب، کشاورزان را به سمت مصرف هوشمندانه ترغیب کند.
راهکاری فراتر از صنعت و کشاورزی
نکته مهمی که پژوهش حاضر بر آن تأکید دارد، این است که حل بحران آب تنها با راهحلهای فنی امکانپذیر نیست. عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نهادی نقش حیاتی در این موضوع دارند. بنابراین، برای موفقیت در این مسیر، نیاز به یک رویکرد جامعنگر و همکاری میان سه عنصر کلیدی دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی داریم. دولت باید زیرساختها و قوانین لازم را فراهم کند، بخش خصوصی در فناوریهای نوین سرمایهگذاری کند، و جامعه با افزایش آگاهی و تغییر الگوی مصرف، همراهی لازم را داشته باشد. در نهایت، باید با در نظر گرفتن ابعاد مختلف این بحران، یک نقشه راه ملی برای ارتقاء بهرهوری مصرف آب تدوین شود تا آیندهای با امنیت آبی و توسعه پایدار برای ایران رقم بخورد.
امروزه، آگاهیبخشی و مشارکت عمومی در زمینه مدیریت منابع آبی، بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. برای این که یک قدم در مسیر نجات آب برداریم و سفیر آب باشیم، لازم است در این پویش بزرگ مشارکت کنیم. کافیست روی دکمهای که در بالای صفحه قرار دارد کلیک کرده و با پر کردن فرم، به پویش بهرهوری آب بپیوندید.
