نیشکر، صنعتی که با بازچرخانی آب نجات پیدا میکند
در کشوری مانند ایران که در منطقهای خشک و نیمهخشک از جهان قرار دارد، مدیریت منابع آبی از یک انتخاب به یک ضرورت حیاتی تبدیل شده است. بخش کشاورزی، با سهمی بالغ بر ۹۲ درصد از کل مصرف آب کشور، در قلب این چالش قرار دارد. در شرایط بحرانی و ادامهدار خشکسالی، استفاده از آبهای نامتعارف نظیر پسابهای کشاورزی، اهمیتی دوچندان مییابد. در همین راستا، مقاله حاضر خلاصهای از پژوهش «بررسی استفاده از بازچرخانی آب در زهابهای صنایع کشت و صنعت نیشکر خوزستان در راستای کاهش مصرف آب» نوشته امیر حریرفروش است. این تحقیق که با هدف بررسی امکان استفاده مجدد از پساب مزارع نیشکر انجام شده، نشان میدهد که با وجود چالشهایی مانند افزایش شوری، این روش میتواند بخش قابلتوجهی از نیاز آبی را جبران و اثرات منفی خشکسالی بر تولید را کاهش دهد.
زهاب کشاورزی، یک منبع ارزشمند پنهان
زهابهای کشاورزی، آبی هستند که پس از آبیاری مازاد بر نیاز گیاه، از سیستم خارج میشوند. این منابع، با توجه به حجم قابل توجهشان، یکی از مهمترین پتانسیلهای آبهای برگشتی محسوب میشوند. بر اساس طرح جامع آب کشور، پیشبینی میشود که حجم آب برگشتی از بخش کشاورزی به ۲۶.۳ میلیارد متر مکعب در سال ۱۴۰۰ برسد. سهم زهاب کشاورزی در این میان، ۸۷ درصد از کل پسابهای وارد شده به سامانههای آب زیرزمینی است. این حجم عظیم نشاندهنده اهمیت این منبع برای بازچرخانی و استفاده مجدد، بهویژه در شرایط کمآبی است.
گیاه نیشکر که به صورت گسترده در خوزستان کشت میشود، در طول دوره رشد به آب فراوان نیاز دارد و به کمآبی بسیار حساس است. آبیاری مزارع نیشکر به روش جوی و پشته انجام میشود و آب اضافی از طریق شبکههای زهکش زیرزمینی خارج میگردد. در سالهای اخیر، به دلیل کاهش شدید بارشها و کاهش ذخیره آب پشت سدها، سهمیهبندی آب برای این مزارع اعمال شد و همین امر، ضرورت یافتن راهحلهای جایگزین را بیش از پیش نمایان ساخت.
نتایج پژوهش: بازچرخانی زهاب و کاهش مصرف آب
این پژوهش در سه واحد کشت و صنعت نیشکر در شرق رودخانه کارون، شامل دعبل خزاعی، سلمان فارسی و حکیم فارابی، به بررسی تأثیر اختلاط زهاب با آب آبیاری پرداخت. هدف اصلی تأمین بخشی از آب مورد نیاز گیاه نیشکر در ماههای گرم و خشک سال بود که گیاه بیشترین نیاز آبی را دارد. نتایج اندازهگیریها نشان داد که پس از اختلاط زهاب با آب آبیاری، میزان شوری (هدایت الکتریکی) آب به طور متوسط ۰.۷ دسیزیمنس بر متر افزایش یافت. با وجود این افزایش شوری، نتایج کلی مطالعه بسیار امیدوارکننده بود.
تاثیرات مثبت بازچرخانی بر تولید و محیط زیست
تنش آبی و خشکسالی، تأثیرات مخربی بر عملکرد محصول نیشکر دارند. مطالعات پیشین نشان دادهاند که کمبود آب میتواند عملکرد نیشکر را تا ۶۰ درصد کاهش دهد. همچنین، کاهش دفعات آبیاری در شرایط خشکسالی، باعث طغیان آفات مانند سوسک ریشهخوار نیشکر میشود که خسارات عمدهای به محصول وارد میکند. با انجام عملیات اختلاط زهاب با آب آبیاری، اگرچه میزان شوری به اندکی افزایش یافت و در شرایط عادی میتوانست ۶ درصد کاهش عملکرد ایجاد کند، اما با تأمین ۳ تا ۴ نوبت آبیاری، از کاهش شدید عملکرد ناشی از خشکسالی جلوگیری شد. این روش همچنین میتواند به کاهش اثرات منفی خشکسالی و بهبود شرایط آبیاری کمک شایانی نماید.
اهمیت مدیریت یکپارچه و راهکارهای آینده
استفاده ایمن و مؤثر از آبهای شور و پسابها محدود به یک راه حل خاص نیست. ادغام مناسب این روشها به شرایط اقتصادی، اجتماعی و همچنین خصوصیات خاک و هیدروژئولوژیکی منطقه بستگی دارد. با توجه به نتایج مثبت این مطالعه، پیشنهاد میشود که روشهای بازچرخانی و اختلاط زهابهای کشاورزی در جهت کاهش مصرف آب در سایر صنایع مشابه نیز مورد استفاده قرار گیرد. علاوه بر این، در صنایع غیرکشاورزی نیز میتوان با توجه به نوع صنعت، از روشهای متفاوتی برای کاهش حجم پساب و بازچرخانی آب بهره برد.
با توجه به افزایش فزاینده نیاز به غذا و رشد جمعیت، مدیریت پایدار منابع آب و خاک برای تولیدات کشاورزی و امنیت غذایی کشور ضروری است. بازچرخانی آب، به عنوان یک راهکار اثباتشده، نه تنها میتواند به حل چالشهای کوتاهمدت مانند خشکسالی کمک کند، بلکه بخشی از استراتژیهای بلندمدت برای دستیابی به توسعه پایدار خواهد بود.
در دنیایی که هر قطره آب ارزش گنج را دارد، حفاظت از این منبع حیاتی، وظیفه همه ماست. برای اینکه یک قدم در مسیر نجات آب برداریم و سفیر آب باشیم، لازم است در این پویش بزرگ مشارکت کنیم. کافی است روی دکمهای که در بالای صفحه قرار دارد کلیک کرده و با پر کردن فرم، به پویش بهرهوری آب بپیوندید. با همراهی شما میتوانیم آیندهای پرآبتر برای ایران بسازیم.
