آب چقدر عملکرد گندم اصفهان را افزایش میدهد؟
پژوهش پاییز ۱۴۰۴ نشریه علوم آب و خاک نشان داد در ۱۹ شهرستان اصفهان در سالهای ۱۳۸۵–۱۴۰۰، افزایش ۱٪ آب مصرفی عملکرد گندم را ۰.۴۱٪ بالا میبرد. در طرف مقابل اما سطح زیرکشت، بذر، کود و نیروی کار مثبت، دما منفی و ماشینآلات بیتأثیرند. در نتیجه پیشنهاد شد که آبیاری نوین برای بهرهوری آب در اقلیم خشک انجام گیرد.
استان اصفهان با ۱۰۷ هزار کیلومتر مربع وسعت، یکی از مهمترین قطبهای تولید گندم آبی کشور است. در سال زراعی ۱۴۰۰–۱۳۹۹ این استان ۲۸۷ هزار تن گندم آبی تولید کرد و با عملکرد متوسط ۴۳۰۰ کیلوگرم در هکتار، رتبه هشتم کشور را به خود اختصاص داد. اما پژوهشی که پاییز ۱۴۰۴ در نشریه علوم آب و خاک دانشگاه تهران منتشر شد (ابوالقاسم باقری، اعظمی یادگاری و کوهسار خالدی، ۱۴۰۴) برای اولین بار با استفاده از دادههای ترکیبی (پنل) ۱۹ شهرستان اصفهان طی ۱۵ سال متوالی (۱۳۸۵–۱۴۰۰)، دقیقترین تصویر ممکن از عوامل مؤثر بر عملکرد گندم آبی را ارائه کرد و نشان داد که در این اقلیم خشک و نیمهخشک، آب همچنان پادشاه مزرعه است.
محققان سه تابع تولید معروف کاب-داگلاس، ترانسلوگ و ترانسندنتال را برآورد کردند و پس از مقایسه آمارهها، تابع کاب-داگلاس را بهعنوان مدل برتر برگزیدند. آماره F مدل ۷۷.۲۴۳۳ (معنیدار در سطح ۱ درصد)، ضریب تعیین تعدیلشده ۰.۸۱۵۶ (یعنی ۸۱.۵۶ درصد تغییرات عملکرد توسط مدل توضیح داده میشود) و دوربین-واتسون ۱.۹۳۷۵ (عدم خودهمبستگی) همه اعتبار بالای مدل را تأیید کردند. آزمونهای لیمر F، هاسمن، بروش-پاگان و LR نیز همگی نشان دادند که مدل اثرات ثابت مقطعی و زمانی بهترین انتخاب است.
مهمترین و چشمگیرترین نتیجه این بود که کشش تولید نسبت به آب مصرفی (Ir) برابر ۰.۴۱۵۷ بهدست آمد؛ یعنی اگر آب مصرفی ۱ درصد افزایش یابد، عملکرد گندم در هکتار ۰.۴۱ درصد بالا میرود. این عدد بالاترین کشش در میان تمام نهادهها بود و نشان داد که حتی در سال ۱۴۰۰ که کشور با شدیدترین خشکسالی نیمقرن اخیر روبهرو بود، هر مترمکعب آب اضافی هنوز نزدیک به ۰.۴ کیلوگرم گندم بیشتر تولید میکند. این یافته با مطالعات قبلی مانند گلزاری و همکاران (۱۳۹۵) که ارزش حاشیهای محصول آب در گندم اصفهان را ۱۵۶۴ ریال برآورد کرده بودند، کاملاً همخوانی دارد.
سطح زیرکشت آبی (Caw) با کشش ۰.۳۱۰۳ در رتبه دوم قرار گرفت؛ یعنی گسترش سطح زیرکشت (در جایی که آب اجازه دهد) همچنان یکی از سریعترین راههای افزایش تولید کل استان است. بذر مصرفی (S) با کشش ۰.۳۳۵۲ سومین عامل مهم بود و نشان داد که استفاده از بذور اصلاحشده گواهیشده (مثل سیروان، پیشگام یا میهن) بدون نیاز به آب اضافی، میتواند تولید را بهطور قابل توجهی بالا ببرد. کود شیمیایی (F) با کشش ۰.۲۰۴۱ و نیروی کار (L) با کشش ۰.۱۲۱۹ نیز اثر مثبت و معنیدار داشتند، اما کشش کمترشان نشان میدهد کشاورزان اصفهانی در این دو نهاده به مرز بهرهوری نزدیک شدهاند و افزایش بیرویه ممکن است بازده کاهشی ایجاد کند.
در مقابل، دمای سالانه (T) تنها متغیری بود که اثر منفی و معنیدار (−۰.۲۵۵۵) داشت؛ یعنی افزایش ۱ درصد دمای متوسط سال، عملکرد گندم را ۰.۲۵ درصد کاهش میدهد. این هشدار بسیار جدی است، چون پیشبینیهای تغییر اقلیم نشان میدهند تا سال ۱۴۱۰ دمای اصفهان ۱.۵ تا ۲ درجه دیگر گرمتر خواهد شد و گرمای بیشتر دقیقاً در مرحله حساس پر شدن دانه (اردیبهشت و خرداد) وزن هزار دانه را پایین میآورد. ماشینآلات کشاورزی (M) با ضریب ۰.۰۶۸۴۸ کاملاً بیمعنی بود؛ یعنی سطح مکانیزاسیون در همه ۱۹ شهرستان تقریباً یکسان است و تفاوت قابل توجهی در عملکرد ایجاد نمیکند.
اختلاف بین شهرستانها هم بسیار جالب بود: شهرستان اصفهان با اثر ثابت مثبت ۲.۱۱۵۰، برخوار و میمه با ۱.۸۹۳۰ و فریدن با ۱.۶۵۳۲ بالاترین پتانسیل را داشتند، در حالی که لنجان (−۱.۱۵۶۳)، نطنز (−۱.۴۲۸۰) و خور و بیابانک (−۲.۰۳۳۰) پایینترین اثرات ثابت را نشان دادند. این تفاوتها دقیقاً با دسترسی به آب زایندهرود، ارتفاع از سطح دریا و بارش سالانه همخوانی دارد.
این پژوهش یک پیام عملی و فوری برای کشاورزان و سیاستگذاران اصفهان دارد: در استانی که ۸۵ درصد آن خشک و نیمهخشک است و زایندهرود دیگر آن رود پرآب سابق نیست، افزایش بیرویه مصرف آب راهحل نیست. تنها راه پایدار، افزایش بهرهوری آب است. محققان تأکید کردند که با اجرای گسترده آبیاری تحت فشار (قطرهای، نواری یا بارانی کمفشار) میتوان مصرف آب را ۳۰ تا ۵۰ درصد کاهش داد و همزمان با همان آب موجود، عملکرد را ۲۰ تا ۴۰ درصد بالا برد. این دقیقاً همان چیزی است که در مزارع پیشرو شهرستانهای لنجان، فلاورجان و نجفآباد طی پنج سال اخیر اتفاق افتاده و عملکردشان از ۴ تن به بالای ۷ تن در هکتار رسیده است.
علاوه بر این، با توجه به اثر منفی دما، حرکت سریع به سمت ارقام زودرس و متحمل به گرما (مثل رقمهای جدید ایستگاه تحقیقات کبوترآباد) ضروری است. بذر و کود هم هنوز جا برای بهبود دارند، اما نیروی کار نشان میدهد که مکانیزاسیون بیشتر (مثل کمباینهای دقیقتر و بذرکارهای ردیفی) میتواند هزینه را پایین بیاورد. در نهایت، این تحقیق یادآوری میکند که گندم فقط یک محصول نیست؛ ستون امنیت غذایی ۸۵ میلیون ایرانی است و در استانی مثل اصفهان، حفظ این ستون بدون مدیریت هوشمند آب ممکن نیست.
اگر این پژوهش نشان داد که حتی در خشکترین استان ایران، یک مدیریت هوشمند آب میتواند تولید گندم را نجات دهد و همزمان میلیونها مترمکعب آب صرفهجویی کند، وقت آن رسیده که همه ما – از کشاورز تا سیاستگذار – به این علم عمل کنیم. شما هم میتوانید از همین امروز بخشی از این حرکت بزرگ باشید؛ روی دکمه بالای صفحه کلیک کنید و «سفیر آب» شوید. سفیران آب یعنی کسانی که میدانند هر قطره آب ذخیرهشده در مزرعه اصفهان، نان گرمتری روی سفره میلیونها ایرانی میگذارد. نوبت شماست که یکی از آنها شوید.