سوم، سیاست‌های توسعه ناپایدار. ایران طی دهه‌های اخیر بر سدسازی گسترده و انتقال آب بین‌حوضه‌ای تمرکز کرده که هر دو رویکرد شکست‌خورده جهانی هستند. تعداد سدها از ۱۳ در پیش از انقلاب به بیش از ۶۰۰ رسیده، اما این سدها با رسوب‌گیری سریع و نابودی اکوسیستم پایین‌دست همراه بوده‌اند. انتقال آب هم مثل طرح کوهرنگ یا بهشت‌آباد، منابع را بیشتر تخلیه کرده و مهاجرت‌های اجباری را افزایش داده است. پژوهش به آمارهایی مثل کاهش ۵۰ درصدی سطح آبخوان‌ها اشاره می‌کند که نتیجه مستقیم این سیاست‌هاست. چهارم، نادیده گرفتن ابعاد اجتماعی و فرهنگی است. آب در فرهنگ ایرانی نماد حیات و مقدس است، اما حکمرانی فعلی فقط به جنبه فنی پرداخته و جنبه‌های فرهنگی مثل فرهنگ مصرف را نادیده گرفته است.

پژوهشگران با تحلیل روندهای گذشته، نشان می‌دهند که سیاست‌های دهه ۱۳۶۰ تا ۱۳۹۰ بیشتر بر خودکفایی غذایی تمرکز داشتند، بدون توجه به محدودیت منابع آبی. برنامه‌های توسعه اول تا پنجم، افزایش کشت گندم و برنج را اولویت دادند که مصرف آب کشاورزی را به ۹۰ درصد کل مصرف رساند. این رویکرد، همراه با تغییرات اقلیمی (کاهش ۲۰ درصدی بارش در نیم‌قرن اخیر و افزایش دما)، بحران را به نقطه بحرانی رسانده است. مطالعات آینده‌پژوهی هم هشدار می‌دهد که اگر روند فعلی ادامه یابد، تا سال ۱۴۱۰ بیش از ۴۰ میلیون ایرانی با کمبود شدید آب روبه‌رو خواهند شد، تنش‌های اجتماعی افزایش می‌یابد و حتی مهاجرت‌های گسترده به وقوع می‌پیوندد.

برای خروج از این چرخه ناکامی، نویسندگان نقشه راه جامعی پیشنهاد می‌دهند که بر پایه دانش و عمل‌گرایی استوار است. ابتدا، بررسی دقیق وضعیت موجود باید انجام شود؛ مانند جمع‌آوری داده‌های به‌روز از منابع آب سطحی و زیرزمینی با استفاده از فناوری‌های نوین مثل GIS، سنجش از دور و مدل‌های هیدرولوژیکی. این گام کمک می‌کند نقاط ضعف مثل هدررفت ۴۰ درصدی در شبکه‌های توزیع شناسایی شود. سپس باید روندها و سیاست‌های گذشته و حال تحلیل شوند. مانند بررسی قوانین کلیدی مثل قانون توزیع عادلانه آب (۱۳۶۱) و برنامه‌های توسعه، برای استخراج درس‌های آموخته‌شده و اجتناب از تکرار اشتباهات.

مطالعات آینده‌پژوهی و سناریوسازی مانند پیش‌بینی سناریوهای محتمل مثل ادامه خشکسالی یا بحران‌های اجتماعی ناشی از کمبود آب، و طراحی سناریوی مطلوب مبتنی بر پایداری نیز باید انجام گیرد. مثلاً سناریویی که در آن مصرف آب کشاورزی به ۷۰ درصد کاهش یابد و صنایع کم‌آب‌بر اولویت گیرند. در این راستا باید از تجربیات جهانی هم بهره برد. کشورهایی مثل استرالیا با سیستم بازار آب و حکمرانی غیرمتمرکز، یا سنگاپور با فناوری بازچرخانی آب (بازیافت ۴۰ درصد مصرف)، الگوهای موفق هستند. ایران می‌تواند این تجربیات را برای اصلاح قوانین داخلی تطبیق دهد، مثل ایجاد بازار محلی آب در حوضه‌های بحرانی.

اجرای حکمرانی مطلوب با اصول کلیدی گام بعدی است. غیرمتمرکزسازی تصمیم‌گیری به سطوح محلی، افزایش مشارکت عمومی از طریق شوراهای آب، ارزیابی محیط زیستی اجباری قبل از هر پروژه و تمرکز بر مدیریت تقاضا به جای افزایش عرضه از جمله ویژگی­های اجرای حکمرانی مطلوب است.