پسماند غذایی رواندا میتواند شکم میلیونها نفر را سیر کند
گزارش تحلیلی WRI از موفقیت رواندا در مدیریت پسماند
هر ساله، نزدیک به نیمی از منابع غذایی کشور رواندا بدون اینکه خورده شوند، از بین میروند. انبارداری و پردازش نامناسب مواد غذایی، برداشتهای آسیبدیده و ضایعات خانگی دست به دست هم میدهند تا هر ساله ۴۰ درصد از کل تولیدات غذایی این کشور تلف شود؛ رقمی که معادل ۱۲ درصد از کل تولید ناخالص داخلی (GDP) رواندا است. تنها در شهر کیگالی، پسماند غذایی خانگی به ازای هر نفر در سال، به ۱۶۴ کیلوگرم (۳۶۱ پوند) میرسد. در کشوری که ۱۹ درصد از خانوارهای آن با ناامنی غذایی دستوپنجه نرم میکنند، این حجم از تلفات واقعاً یک خسارت تکاندهنده و مبهوتکننده است.
تلفات و پسماندهای غذایی علاوه بر تشدید ناامنی غذایی، هزینههای محیط زیستی و اقتصادی سنگینی را نیز به همراه دارند. منابع حیاتی مانند زمین، آب و انرژی برای تولید غذاهایی مصرف میشوند که هرگز به مصرف نمیرسند، و در همین حال، کشاورزان و بنگاههای اقتصادی درآمد احتمالی خود را از دست میدهند. این ناکارآمدیها مستقیماً بر کشاورزان خردهپا—که ستون فقرات سیستم غذایی رواندا هستند—تأثیر منفی میگذارد. در این میان، رواندا تنها نیست؛ چرا که تلفات پس از برداشت، یک چالش مداوم و پابرجا در سراسر قاره آفریقا و منطقه جنوب صحرا است. کاهش تلفات و پسماندهای غذایی میتواند به این امر کمک کند که جمعیتهای در حال رشد، گرسنه نمانند. یکی از راهکارهای نوظهور برای حل این بحران، توسعه سیستمهای غذایی چرخشی است.
سیستمهای غذایی چرخشی چیستند؟
سیستمهای غذایی چرخشی به جای پیروی از رویکرد سنتیِ تولید–مصرف–دورانداختن، به گونهای طراحی شدهاند که منابع را تا حد امکان برای طولانیترین زمان ممکن در چرخه مصرف نگه دارند، سیستمهای طبیعی را احیا کنند و پسماندها را در هر مرحله به حداقل برسانند. در این ساختار، فرآوردههای جانبی کشاورزی میتوانند به محصولات جدیدی تبدیل شوند. به عنوان مثال، یک شرکت تولید قهوه میتواند تفاله قهوه (گوشت گوشتی جدا شده از اطراف دانه قهوه) را در اختیار یک تولیدکننده قارچ قرار دهد تا به مخلوط مغذی برای پرورش قارچ تبدیل شود. جریانهای پسماند همچنین میتوانند به محصولات ارزشمندی مانند کمپوست، خوراک دام یا سوخت تبدیل گردند.
سیستمهای غذایی چرخشی علاوه بر این، میزان تلفات را پیش از وقوع آنها کاهش میدهند. این هدف میتواند از طریق انبارداری بهتر، بهبود فرآیندهای جابجایی و نگهداری پس از برداشت، و لجستیک کارآمدتر در طول زنجیره تأمین محقق شود. برای رواندا، گذار به یک سیستم غذایی چرخشی میتواند قفل محصولات و مدلهای تجاری جدید را باز کند، اشتغال بیافریند و امنیت غذایی را ارتقا دهد. کسبوکارهای کوچک در قلب این گذار در رواندا قرار دارند. آنها با همکاری در پروژه سیستمهای غذایی چرخشی برای رواندا (CIRF) متعلق به مؤسسه WRI، در حال تبدیل چیزی هستند که زمانی پسماند و زباله تلقی میشد، به ارزش اقتصادی ملموس.
شرکت قهوه کیگاسالی؛ تبدیل پوسته قهوه به درآمد و کود ارگانیک
شرکت قهوه کیگاسالی (Kigasali Coffee Company) در کیگالی از سال ۲۰۱۶ به پردازش و فرآوری قهوه برای بازارهای داخلی و بینالمللی مشغول است. مانند اکثر شرکتهای فعال در حوزه فرآوری قهوه، کیگاسالی مقادیر عظیمی از پوسته قهوه (پوستههای بیرونی و خشک دانه قهوه که در مرحله پوستکنی یا جداسازی شلتوک حذف میشوند) را تولید میکند. پوستههای قهوه تقریباً ۱۲ تا ۱۵ درصد از کل وزن گیلاسهای قهوه را تشکیل میدهند و شرکت کیگاسالی سالانه تا ۵۰۰ تن متریک پوسته قهوه تولید میکند. در بیشتر موارد، این پوستهها با قیمت بسیار ارزان به تولیدکنندگان آجر فروخته میشوند تا از آنها به عنوان مواد افزودنی در ساخت آجر استفاده کنند. اما سود بسیار بیشتری میتواند از پسماندهای این شرکت حاصل شود.
کارکنان کیگاسالی با حمایت پروژه CIRF، نگاه متفاوتی به عملیات خود انداختند و نقاط متعددی را در فرآیند تولید خود شناسایی کردند که در آنها پسماند میتوانست به ارزش تبدیل شود. این شرکت شروع به تولید پلتهای پختوپز از پوستههای قهوه کرد و بیش از ۵۰۰۰ کیلوگرم سوخت پختوپز سازگار با محیط زیست تولید نمود. ظرف دو ماه پس از راهاندازی این ابتکار عمل در حوزه سوخت پلت، شرکت توانست حدود ۱۰۰۰ دلار درآمد از فروش پلتها کسب کند؛ یک درآمد اضافی از موادی که پیش از این ارزش بسیار ناچیزی داشتند. برای یک کسبوکار کوچک در رواندا، این رقم نشاندهنده یک جریان درآمدی تکمیلی بسیار مهم و قابل توجه است.
شرکت کیگاسالی همچنین تولید کودهای ارگانیک از تفاله قهوه را از طریق فرآیند ورمیکمپوست (فرآیندی که در آن از کرمها برای تجزیه مواد آلی به کود استفاده میشود) آغاز کرده است. این شرکت همچنین از پسماند قهوه، بیوگاز تولید میکند که آن را هم به فروش میرساند، و فاضلاب خروجی را تصفیه میکند تا بتواند دوباره از آن در فرآوری قهوه استفاده کند. هدف این اقدامات، ارتقای حاصلخیزی خاک، بهبود بهرهوری قهوه و کاهش اثرات زیستمحیطی در طول زنجیره ارزش است. کنسولی نیییگنا (Consolee Niyigena)، مدیر پروژه کیگاسالی در این باره میگوید: «پسماند دیگر زباله نیست، بلکه یک منبع ارزشمند است.»
شرکت تأمین غذا آفریقا (AFS)؛ افزایش ماندگاری و طول عمر محصولات کشاورزی
شرکت تأمین غذا آفریقا یا به اختصار AFS، به تولید میوهها و سبزیجات برای بازارهای محلی در سراسر رواندا میپردازد. با این حال، بخش زیادی از این محصولات به شدت فسادپذیر هستند و اغلب هدر میروند. این شرکت با حمایت پروژه CIRF، روشهای جدیدی را برای کاهش تلفات پس از برداشت و همزمان خلق محصولات غذایی جدید توسعه داد. شرکت AFS اکنون برخی از محصولات تازه خود را به فرآوردههایی با ماندگاری طولانیتر مانند آب آناناس، چای زنجبیل، نان موز، مافین سیبزمینی شیرین و پنکیک تبدیل میکند. این شرکت با خلق محصولاتی با ماندگاری بالاتر میتواند پسماندها را کاهش دهد، به بازارهای جدیدی دست یابد و محصولات را به صورت مداومتر و پایدارتر از کشاورزان محلی خریداری کند که این امر به ایجاد یک درآمد قابل اعتمادتر برای آنها کمک مینماید.
سرژ گانزا (Serge Ganza)، مالک شرکت AFS میگوید: «ما اکنون از محصولات تازه خودمان برای خلق فرآوردههای جدید استفاده میکنیم. به عنوان مثال، ما سیبزمینی شیرین با مغز نارنجی را ترویج میدهیم؛ محصولی که پیش از این عادت داشتیم آن را فقط به صورت آبپز بخوریم. امروز، ما شروع به تولید محصولات قنادی و نانوایی مانند کلوچه و نان از آن کردهایم و این یک ارزشافزوده واقعی است.» شرکت AFS همچنین از طریق کمپوستسازی به جنگ پسماندهای آلی رفته است. این شرکت باقیمانده محصولات مانند تفاله آناناس را با سایر پسماندهای غذایی حاصل از رستوران و کافیشاپ خود مخلوط کرده و این ضایعات را به خوراک دام و کود ارگانیک تبدیل میکند؛ فرآوردههایی که هم آنها را به کشاورزان میفروشد و هم از آنها برای پرورش میوهها و سبزیجات بیشتر استفاده مینماید. آزمایشهایی نیز برای تبدیل ایمن فضولات انسانی به کمپوست در این شرکت در حال انجام است.
از اقدامات تجاری کوچک تا تغییرات بزرگ ساختاری در سیستم
این کسبوکارها به صورت جزیرهای و جدا از هم فعالیت نمیکنند؛ بلکه آنها بخشی از یک تحول ساختاری وسیعتر هستند که در سراسر کشور رواندا در حال وقوع است. این کشور به طور مستمر در حال ساختن یک اکوسیستم سیاستی و قانونی است که از رویکردهای اقتصاد چرخشی حمایت میکند. برنامه استراتژیک ملی برای تحول کشاورزی تأکید بسیار شدیدی بر ترویج مدلهای اقتصاد چرخشی و کاهش ریسک سرمایهگذاری در این بخش دارد.
در نوامبر ۲۰۲۴، هیئت استانداردهای رواندا دو استاندارد بینالمللی اقتصاد چرخشی را تصویب کرد تا نحوه اعمال و سنجش شیوههای چرخشی را هدایت و مدیریت کند. کسبوکارها و نهادهای نظارتی در رواندا اکنون دستورالعملهای شفاف و همسو با استانداردهای جهانی را در اختیار دارند تا به آنها در اتخاذ رویکردهای چرخشی کمک کند. بدون وجود این استانداردها، کسبوکارهای رواندایی که محصولات چرخشی تولید میکردند نمیتوانستند به شکلی معتبر خود را در بازار متمایز کنند، نهادهای صادرکننده گواهی مبنای مشترکی برای ارزیابی آنها نداشتند و سیاستگذاران نیز فاقد یک روش مشترک برای ردیابی پیشرفتها بودند. این تغییرات سیگنال و هشداری است که نشان میدهد کاهش تلفات غذایی، بهبود سلامت خاک و بازمصرف منابع، بخشی از استراتژی اصلی توسعه رواندا است. برای کسبوکارها و سرمایهگذاران، این پیام محکمی را ارسال میکند: راهکارهای چرخشی یک اولویت ملی و ارزش سرمایهگذاری را دارند.
موانع پیشروی پذیرش سیستمهای غذایی چرخشی
با وجود تمام پیشرفتهای به دست آمده، چالشها همچنان پابرجا هستند. تامین مالی و دسترسی به منابع مالی همچنان یک محدودیت کلیدی است. بسیاری از کسبوکارها هنوز بسیار کوچک یا در مراحل اولیه رشد خود هستند و نمیتوانند واجد شرایط دریافت وامهای بانکی متعارف و سنتی شوند. همزمان، اتخاذ شیوههای چرخشی اغلب نیازمند سرمایهگذاری اولیه برای خرید تجهیزات یا تغییر در فرآیندهای تولید است که انجام این کار بدون دسترسی به اعتبارات بانکی دشوار خواهد بود. راهکارهای مالی هدفمند، از جمله صندوقهای اختصاصی اقتصاد چرخشی، مکانیسمهای تأمین مالی تلفیقی و محصولات وام متناسب با نیازهای کسبوکارهای کوچک میتواند به حل این مشکل کمک کند.
اخذ گواهینامهها و دسترسی به بازار نیز موانع بزرگی را ایجاد میکنند. برای کسبوکارهایی مانند شرکت گولدن اینسکت (Golden Insect) که به تولید ورمیکمپوست میپردازد، رشد کردن بسیار دشوار بوده است. ژاویو ایمبابازی (Xavio Imbabazi)، مالک و مدیر این شرکت میگوید فرآیند صدور گواهینامه کود در رواندا برای تولیدکنندگان کمپوست ارگانیک مانند او بازدارنده و گزاف است؛ چرا که استانداردهای طولانی و بوروکراتیک موجود به راحتی توسط یک تولیدکننده در مقیاس کوچک قابل پاسخگویی نیست. این موضوع شرکت او را از توسعه بازداشته و سرمایهگذاری و دسترسی به بازار را محدود کرده است.
پلتفرم چندذینفعی پروژه CIRF به کسبوکارهای کوچک و متوسطی مانند گولدن اینسکت دسترسی مستقیمی به سیاستگذاران میدهد تا این موانع را مطرح کرده و با همکاری یکدیگر به سمت راهکارهای کاربردی حرکت کنند. به عنوان نمونه، ائتلافی که از طریق این پلتفرم شکل گرفت، در سال ۲۰۲۵ دستورالعملهای صدور گواهینامه را برای کودهای ارگانیک و اصلاحکنندههای خاک توسعه داد که به گونهای طراحی شده است که با شرایط تولیدکنندگان کوچک همخوانی داشته باشد. پایدار ماندن این پیشرفتها همچنین نیازمند ساختارهای حمایتی بلندمدتتر است. راهاندازی یک هاب دائمی اقتصاد چرخشی برای کسبوکارهای کشاورزی در رواندا میتواند یکی از راهحلها باشد؛ مرکزی که دسترسی مداوم به کمکهای فنی، یادگیری همتا به همتا و اطلاعات بازار را فراهم کند و همزمان مفاهیم اقتصاد چرخشی را در سیستمهای آموزش عالی و فنیوحرفهای بگنجاند. اکنون و با آماده بودن پایههای سیاستی، گام بعدی تبدیل آنها به افزایش سرمایهگذاری و همراستایی بیشتر است تا رویکردهای چرخشی از ابتکارات پایلوت و محدود به سمت پذیرش وسیعتر در سطح کل سیستم حرکت کنند.
تجربه به دست آمده در رواندا ثابت میکند که راهکارهای غذایی چرخشی، تئوریک و انتزاعی نیستند. آنها کاملاً کاربردی، سودآور و در حال حاضر توسط کسبوکارهای کوچک در حال اجرا میباشند. سیستمهای غذایی چرخشی با حمایتهای درست—چه فنی، چه مالی و چه نهادی—میتوانند به تغییر شیوه تولید، پردازش و ارزشگذاری غذا در قاره آفریقا کمک شایانی کنند.